ironau_ru (ironau_ru) wrote,
ironau_ru
ironau_ru

Categories:

ДВЕ СИСТЕМЫ СЧЕТА В ОСЕТИНСКОМ ЯЗЫКЕ

Источник: Н. Багаев, Современный осетинский язык, том I, стр. 211–212.



ДВЕ СИСТЕМЫ СЧЕТА

§ 498. В современном осетинском языке существуют параллельно две системы счета — двадцатичная и десятичная.
В двадцатичной системе счет до 400 производится двадцатками: ссæдз — 20; дыууиссæдзы — 40 (букв, «две двадцатки»), æртиссæдзы — 60 (букв, «три двадцатки»), цыппарыссæдзы — 80 (букв, «четыре двадцатки»), фондзыссæдзы — 100 (букв, «пять двадцаток») и т. д. В ней числа от одной двадцатки до другой присоединяются к названию двадцатки через союз æмæ «и», предшествуя ему. Например: иу æмæ ссæдз — 21, дыууæ æмæ ссæдз — 22, дæс æмæ ссæдз — 30, нудæс æмæ ссæдз — 39, иу æмæ дыууиссæдзы—41, æртæ ’мæ дыууиссæдзы — 43, иуæндæс æмæ дыууиссæдзы — 51, нудæс æмæ дыууиссæдзы — 59, иу æмæ фондзыссæдзы — 101, дæс æмæ фондзыссæдзы — 110, нудæс æмæ фондзыссæдзы и т. д. до 400. Число 400 называется уже не ссæдзыссæдзы «двадцать двадцаток», а цыппарфондзыссæдзы.. т. е. «четыре сотни».

[ДАЛЕЕ:
а) окончание главы из книги Н. Багаева;
б) небольшая статья «„Ассий нимад“ нæййес — ес нæхе фиддæлтæ „Аланти нимад“» (дигоронау) из газеты «Дигорæ»]


Начиная с числительного фондзыссæдзы «сто», наряду со счетом двадцатками, счет ведется и сотнями: дыууæфондзыссæдзы—200, æртæфондзыссæдзы — «300», цыппарфондзыссæдзы — 400, фондзфондзыссæдзы — 500, фарастфондзыссæдзы — 900, дæсфондзыссæдзы (мин) — 1000 и т. д.
Числа между сотнями (единицы, двадцатки) присоединяются к названиям сотен при помощи союза æмæ, причем названия сотен предшествуют единицам или единицам с двадцатками. Например: дыууæфондзыссæдзы æмæ дæс æмæ дыууиссæдзы — 250, дыууæфондзыссæдзы æмæ фынддæс æмæ æртиссæдзы — 275, фарастфондзыссæдзы æмæ нудæс æмæ цыппарыссæдзы — 999.
Начиная с 1000, счет тысяч, наряду со счетом сотнями (до 2000), производится и тысячами: дыууæ мины — 2000, æртæ мины — 3000, дæс мины— 10 000, ссæдз мины — 20 000, дыууиссæдз мины — 40 000, фондзыссæдз мины — 100 000, фарастфондзыссæдз мины — 900 000. Как видно, в названиях тысяч, десятков тысяч, сотен тысяч названия единиц, десятков и сотен предшествуют слову мин «тысяча», причем в составных числительных слова соединяются, как отмечено выше, при помощи союза æмæ, например, число 958 479 этой системой счета может быть выражено так: фарастфондзыссæдзы æмæ æстдæс æмæ дыууиссæдз мины æмæ цыппарфондзыссæдзы æмæ нудæс æмæ æртиссæдзы.
Таким образом, получается очень сложный и длинный, следовательно, и трудный .для быстрого схватывания и запоминания счет.

§ 499. В связи с тем, что в литературном языке, особенно в школьной практике, например, при обучении арифметике, приходится иметь дело с большими числами, встал вопрос об упрощении и облегчении системы осетинского счета. Поэтому в 20-х годах была введена десятичная система счета, которая заключается в том, что счет до 100 ведется десятками, от ста до тысячи — сотнями, от 1000 до миллиона — тысячами и т. д. Десятки в этой системе имеют свои названия: дæс — 10, дыууын — 20, æртын—30, цыппор—40, фæндзай — 50, æхсай — 60, æвдай — 70, æстай — 80, нæуæдз — 90; для 100 вместо названия фондзыссæдзы восстановлено более древнее название сæдæ.

§ 500. В составных числительных в десятичной системе слова соединяются без союза æмæ, причем числа высшего порядка предшествуют числам низшего порядка, так же, как и в русском языке: цыппор æртæ — 43, æстай авд — 87, сæдæ æртынфондз — 135, авд сæдæ цыппор æхсæз — 746, мин авд сæдæ фæндзай авд — 1757, фараст сæдæ мины фараст сæдæ нæуæдз фараст — 900 999, фараст сæдæ нæуæдз фараст мины, фараст сæдæ нæуæдз фараст — 999 999, æртæ сæдæ дыууын фондз милуаны фараст сæдæ фæндзай фондз мины æхсæз сæдæ æвдай аст — 325 955 678 и т. д.
Преимущество этой системы перед двадцатичной состоит еще в том, что словесное выражение составных числительных соответствует порядку обозначения их цифрами.
Таким образом, десятичная система счета в осетинском языке гораздо проще, она гораздо легче и для понимания и для усвоения, в особенности при выражении больших чисел.

§ 501. Эту систему счета называют иногда «новым счетом», так как она, как отмечено выше, введена только в советское время. Называли ее еще «пастушеским счетом» (фыййæутты нымад), так как элементы ее использовались будто пастухами при счете овец. Называли ее также æссон нымад «асским счетом» («асы» осетины называли Балкарию и балкарцев), так как, по свидетельству некоторых стариков, осетинские пастухи будто восприняли ее у балкарцев [1].
В противоположность десятичной системе счета двадцатичную систему называют зæронд нымад «старый счет».
Следует отметить, что старшие поколения больше употребляют двадцатичную систему, в литературном же языке более употребительна десятичная система.

[1] Гр. А. Дзагуров. Осетинский пастушеский счет, Известия Осетинского института краеведения, вып. 1, 1925, стр. 127.

Оба тома грамматики Николая Багаева в формате дежавю можно скачать здесь

==============================================================
«Дигорæ», 2007 анз, №9
Цорити Нох
 
«Ассий нимад» нæййес —
ес нæхе фиддæлтæ «Аланти нимад»
 
Евгъуд æноси æвдайæймаг æнзти мин, æнæбари, — мæ мади уæззау сæйги фæдбæл, дзæвгарæ рæстæг цæргæ рауадæй Кæсæг-Балхъари сæйраг сахари — Налъчиии. Ами кустон раздæри компартий хайади — горкоми, уæдта райкоми. Сæрди райдайæни ба алли анз дæр, иннæ организацити косгути æмрæнгъæ, мах коллективтæ дæр, уæлдæр хецауади унаффæмæ гæсгæ, æрвист æрцæуиуонцæ, еу, кенæ ба дууæ мæйей дæргъи, колхозтæн æнхус кæнунмæ: æхсæдунмæ, хуасæ нæрдунмæ, силос цæттæ кæнунмæ æма æндæр будуйрон иуститæмæ.

Гъе уотæ 1978 анзи бабæй нин нæ коллектив рарвистонцæ Чегеми райони хонхи Бæрзонд Балхъари колхозтæй еуемæн æнхус кæнунмæ. Рæстæг уотæ æрæййафта æма мах ци уотæртти (кошари) æрбунат кодтан, уоми фиййæуттæ сæ фусти дзогтæ цæттæ кодтонцæ сæрдигон хезнитæмæ — Наури будуртæмæ. Сæ листфонс (фустæ, сæгътæ) æртадтонцæ сæрмагонд хуасæй игъанст дони, нарæг æртайæн цадæ — къанауи. Фустæ хъæбæр берæ адтæнцæ — цалдæр миней бæрцæ — æма сæ æртади фæсте ба фиййæуттæ дууæ — æртæ къуаремæй нимайгæй уотарæмæ уагътонцæ. Мах син сæ дессаги арæхстгин, æнæкъулумпи æма цæрдæг кустмæ цæмæдесæй кастан. Мæ десæн ма кæрон кæми адтæй, фиййæуттæ сæ фонс ци 'рдигонау нимадтонцæ, уой ку райгъустон, уæд. Фиццаг æууæндгæ дæр нæ кодтон, фал бæлвурд мæмæ игъустæй дигоронау куд нимайунцæ, е: «дууæ», «цуппар», «æхсæз»... Ме 'мкосгутæй еунæг дæр, мæхецæй фæстæмæ, дигорон дæр, ирон дæр нæ адтæй, фиййæуттæ ба еугурæй дæр адтæнцæ балхъайрæгтæ — æссонтæ, уæд дигоронау ами ка нимайуй, зæгыæ, сагъæси бафтудтæн æма фустæ ка нимадта, еци фиййаумæ хæстæгдæр бацудтæн æма бабæй игъосун: «аст», «дууадæс»...
Нимайæгæн æ ном адтæй — Далхат, Созайти Далхат. Æз æй бахъор кодтон, цалинмæ фустæн сæ нимæдзæ еу минмæ не 'рбахæстæг æй æма 'й иннæ фиййау раййивта æ бунати, уæдмæ. Бауолæфунмæ æхе ку æруагъта, уæдта æз дæр æ фарсмæ æрбадтæн æма 'й рафарстон: «Дигорон дæ?». Е ба мин уруссагау уотæ: «Нæ дæ лæдæрун».
Уæд æй æз дæр уруссагау рафарстон: «Дигорон дæ æви нæ?» Æма мин уæд загъта: «Æвæдзи мæ мæ муггагмæ гæсгæ дигорон хонис — Созайтæ Дигорæмæ дæр ес, фал æз ба «дигюр» нæ дæн, æз малхъар дæн (гъома, балхъайраг, æссон)».
— Мадта, — зæгъун, — ду дæ фустæ ба дигоронау цæмæ нимайис, кæд дигорон дæр нæ дæ, дигорон æвзаг дæр нæ зонис, уæд? Уæхе æвзагæй цæмæннæ нимайетæ уæ фонс?
— Уомæн æма мах æвзаги уæхæн нимæдзитæ нæййес: дугæйттæй, цуппæргæйттæй. Ес нæмæ айдагъдæр еугæйттæй нимад æма, дæхуæдæг æй лæдæрис, мингай фусти дзогтæ еугæйттæй банимайунæн хъæбæр берæ рæстæг гъæуй. Уомæ гæсгæ ба мах пайда кæнæн нæ фиддæлтæ ци аланти нимадæй пайда кодтонцæ, уомæй. Нæ рагфиддæлтæ цалдæр æносей дæргъи цардæнцæ устур, кадгин æма тухгин Аланти паддзахади медæгæ, адтæнцæ фонсдарæг æма зæрдæй, æнæсайд лæггадæ кодтонцæ, сæ сабур цард æма син сæ æдасдзийнадæ федарæй ка гъæуай кодта, еци адæмæн — алантæн, кæцитæ хестæр æнсувæртау табедзæ кодтонцæ, кадæ кодтонцæ се 'мварс цæрæг кустуарзон адæмæн — Малхъарæн (Балхъарæн), æвардтонцæ сæ сæхе æмрæнгъæ, лæвардтонцæ син аллихузон царди бартæ, уагътонцæ сæ пайда кæнун сæхе зæнхитæй, цæрæнбунæттæй, фæрæзнитæй, амудтонцæ син се 'гъдæуттæ, сæ царди дæсниæдтæ, уæледарæс æма къахидарæс хуйун, хуæруйнæгтæ аллихузи кæнун æма æндæр мадзæлттæ. Берæ æнзти фæсте дууæ адæмихатти уотæ исхæстæг æнцæ, æма кæрæдзей æнсувæртæ хонун райдæдтонцæ: æмцард, æмæгъдау, æмдарæс, сауæнгæ ма æмбакаст иссæнцæ сæ цæсгæнттæ дæр. Æма уомæ гæсгæ ба дессаг нæбал адтæй, малхъар сæхе аланти дуккаг номæй — «Асси» (Яссы) хонун ку райдæдтонцæ, е. Уотæ хонун сæ райдæдтонцæ сæхуæдтæ, алантæ дæр, уæдта синхаг адæмтæ дæр. Дессаг ба е æй, æма абони дæр мах, Малхъар, нæхе нимайæн аланти байзæддæгтæбæл, дигорон-ирон адæм ба нæ хонунцæ «Асси».
— Гъулæггагæн, не 'взагмæ еумæйагæй неци ес. Аланти (дигори) æвзаг равзурстæй ирайнаг (персайнаг) æвзаги бундортæбæл, мах æвзаг ба хауй тюркаг ке хонунцæ, еци æвзæгти къуармæ: туркаг, азербайджайнаг, тæтæйраг, башкираг, казахаг, узбекаг, хъумухъаг æма берæ æндæрти хæццæ.
— Гъенур ба дин зæгъон, алайнаг нимад махмæ кутемæй æрбахаудтæй, уой туххæй. Мæнæн æй мæ фиди фидæ, сæдæ æма авд анзи ка фæццардæй, еци Сæлих дуккаг Устур Дуйнеуон тугъди размæ — 1936 анзи — уотæ радзурдта. Малхъари адæм (балхъайрæгтæ, асси (аланти хæццæ ку цардæнцæ, уæд сæ сæрмагонд ихæс адтæй тохæг адæмæн цæлæ , фæрзеу, хуæруйнаг, хуæрдæ æма ниуæзтæ (æлутон, буза, айран — месин, къумæл, бæгæни, арахъ) цæттæ кæнун æма æфсæддонти æфсес дарун балци даргъ надбæл. Уомæ гæсгæ аланти паддзахади итигъд будурти хизтæнцæ æнæкæрон берæ бæхти, стурфонси къуæрттæ æма листфонси (фусти, сæгъти) мингай дзогтæ, кæцити хизтонцæ æма гъуд кодтонцæ айдагъдæр малхъар, уомæн æма алантæн сæ нæлгоймæгтæ еугурæйдæр адтæнцæ æфсæддонтæ. Сæ цард æрвистонцæ тугъдон балцити æма сæ зæнхикуст кæнунмæ, фонсдарунмæ æма хæдзарадæмæ зелунмæ нæ евдалдæй — тохун гъудæй. Сæ цæрæнбунæттæ, сæ хæдзарадæмæ, сæ бийнонтæмæ ба син сæ цæстæ дардтонцæ, гъæуай сæ кодтонцæ иннæ адæмихæттитæ: черкестæ, адыгæ, ногъайæгтæ æма абазитæ. Ани ба алантæ худтонцæ «косæг адæм» (гъома, кæсгæнттæ — уотæ сæ хонæн абони дæр мах, Дигорæ—Ирæ). Атæ дæр мах хузæн фæнзун райдæдтонцæ аланти: æгъдауæй, уæледарæсæй, царди аллихузон менеугутæй æма фæрæзнитæй. Сæ устурдæр ихæс ба адтæй бæхтæ цæттæ кæнун, æфсадæн сæргътæ, уæледарæс, къахидарæс хуйун, тохæнгæрзтæ кæнун, æригон æфсæддонтæн бæхбадæги дæсниадæ байамонун æма æндæр гъуддæгтæ.
Уотемæй нæ адæмтæбæл абони уæнгæ дæр байзадæнцæ аланти ивæрд нæмттæ: «Асси» æма «Кæсæг» (историон финстити дæр сæбæл аци ном байзадæй — «Касоги»), Тугъдон балций цæугæй аланти æфсади рæнгъити æрлæууидæ сæдæгай мин æфсæддони æма цæмæй æнцондæр адтайдæ сæ нимæдзæ багъуди кæнун, уой фæдбæл сæ дехтæ кодтонцæ, рагон ромаг дæнцæгтæмæ гæсгæ, уотæ: «къуаргонтæ», (когортæ) æма «лагионтæ» (легионы). Ани медæги ба арæзт цудæнцæ «рæнгъитæ» (ранги) дугæйттæй, цуппæргæйттæй, æхсæзгæйттæй, æстгæйттæй æма дæсгæйттæй, цæмæй алли когорти (къуаргони), легиони (лагиони) æма ранги (рæнгъи) сæргълæууæг дæр тагъд ранимайа е 'фсæддонти нимæдзæ тугъди размæ, уæдта тугъди фæсте. Гъе уомæй фæззиндтæй дугæйттæй, цуппæргæйттæй, æхсæзгæйттæй нимад рагон алантæмæ се 'фсæддонти нимайунæн. Мах ба 'й райстан, уомæн æма уотемæй берæ фонс нимайун æнцондæр адтæй, æма си пайда кæнæн абони дæр.
Хъæбæр лæмбунæг фегъустон æвдайанздзуд æссон лæг Далхатмæ, æма мæмæ æ тауæрæхъ раст фæккастæй, уомæн æма берæ архивон æма наукон — æртасæн æрмæгутæ æма кустити дæр аци историон цаутæ æма фактæн ес æнæрагæлдзгæ бунат.
Цубурæй ба æнгъезуй искæнун уæхæн хатдзæг: уæлдæр финст тауæрæхъмæ гæсгæ: æнкъаййæн нимад равзурстæй нæ рагфиддæлтæмæ — алантæмæ VIII—IX æности размæ, рагон ромаг паддзахади æфсæдтæ нимайунæн ци мадзæлттæй пайда кодтонцæ, уой, алантæй ба райстонцæ фонсдарæг æссæнттæ æма 'й нæ феронх кодтонцæ абони уæнгæ дæр. Фал тухагор Тимур (Тамерлан) аланти бундзагъд ку никкодта, уæд ма си ка фæййервазтæй, Задæлески Нанай фæрци, етæ ба фонсдарунгъон нæ, фал цæрунгъон дæр туххæй адтæнцæ æма XVIII æноси кæронмæ — XIX æноси райдайæнмæ сæ муггаг устур зинти хæццæ æрхъæртун кодтонцæ. Цæрунгъон ку иссæнцæ æма берæ фонс дарун ку райдæдтонцæ, уæлдайдæр ба сæдæгай — мингай листфонс, уæд сæ багъудæй æнкъайон нимад æма 'й райстонцæ Дигори коммæ хæстæг ци ассиаг (æссон) синхæнттæ цардæнцæ, еци фонсдаргутæй æма си пайда кæнун райдæдтонцæ куд «æссон нимад», уотæ. Кæмæй æй æрбайстонцæ, еци синхаг адæм, асси — балхъайрæгтæ ба нимад хонунцæ аланти номæй æма си æности дæргъи пайда кæнунцæ дигорон (аланти) æвзагбæл, æвзагæн æхе нæ зонгæй.

Tags: Николай Багаев, дигоронау, осетинский язык
Subscribe
  • Post a new comment

    Error

    Anonymous comments are disabled in this journal

    default userpic

    Your reply will be screened

    Your IP address will be recorded 

  • 9 comments