ironau_ru (ironau_ru) wrote,
ironau_ru
ironau_ru

Categories:

Тамакойы бæсты — æнæниз цардыуаг


Тамако адæймагæн цы зиан хæссы, уый нымæцтæй куы нымайæм, уæд уымæн абарæн ис, дунеон хæстыты рæстæг цас адæм амæлы, æрмæстдæр уыцы нымæцимæ.

Тамакойы мæнгарддзинад ис уый мидæг, æмæ адæймаджы гыццылгай кæй мары. Æрыгонæй йе ’нæмæтдзинады аххосæй тамакойы хъæстæ чи фæцис, уый фылдæр хатт цард-цæрæнбонты дæр свæййы йæ цагъайраг. Æмæ ацы æрмæг бакæсгæйæ, иу адæймаг уæддæр тамакойыл йæ къух куы сиса, уæд уый дæр уыдзæн стыр хорздзинад.

Куыд нæм фæзынд тамако? Ацы зайæгой Европæмæ, Америкæ байгом кæныны фæстæ, æрбаласта Христофор Колумб. Уæрæсемæ та йæ æрбаласта паддзах Петр I. Уый уыд тамако дымыны фарс, æмæ йæхи æнæниздзинад дæр фесæфта тамакойы аххосæй. Йæ рæуджытæй фæрынчын æмæ хуымæтæг уазалæй æрбамард пневмонийæ.
Цавæр æвзæр буаргъæдтæ ис тамакойы? Тамакойы ис цыппар мин æвзæр буаргъæдæй фылдæр, уыдонимæ мыстымарг (мышьяк) æмæ радиоактивон полоний. Уыцы буаргъæдтæн сæ фылдæр баззайынц æмæ æмбырд кæнынц адæймаджы организмы.
Ис ахæм хъуыды, ома, тамакойæ адæймаг фыдхуыз кæны. Афтæ куы хъуыды кæнæм, уæд цавæрфæнды уæззау низæй, зæгъæм, гриппæй дæр адæймаг ныффыдхуыз уыдзæн. Тамако дымгæйæ та адæймаг фыдхуыз кæны, йæ организм ын маргхъæстæ буаргъæдтæ сабыргай кæй марынц, уый тыххæй. Ома, цавæрфæнды маргæй пайда кæнгæйæ дæр адæймаг йæхи ныффыдхуыз кæндзæн. Фæлæ уый цас хорз уыдзæн?
Ис ахæм хъуыды дæр, ома, тамако дымгæйæ, адæймаг йæ нервытæ сабыр кæны, зæгъгæ. Куыд рабæрæг, афтæмæй тамакойы цы 4 мин буаргъæды ис, уыдонæй иунæгмæ дæр ахæм миниуæг нæй.
Тамако дымын — модæ у. Уый модæ нал у. Ныр модæ ссис æнæниз цардыуаг.
Тамако чи дымы, уыцы адæймагæн йе ’ддаг бакаст зæрдæмæдзæугæ ничи схондзæн. Бур дæндæгтæ, æнад тæф, ныллæг хъæлæсыуаг, æнцъылдтæ цæсгом — никæй зæрдæмæ фæцæудзысты.
Тамако дымæг адæймаг бирæ цæры? Ацы фарстайы фæдыл арæзт æрцыд бирæ иртасæн куыстытæ, æмæ куыд равдыстой, афтæмæй тамако дымæг цæры 5–10 азы къаддæр, чи нæ дымы, уыцы адæймагæй. Зæгъæн ис, æмæ, тамако дымгæйæ, адæймаг йæхæдæг кæны цыбырдæр йæ цард. Бирæ азтæ чи фæцард, уыцы хъуыстгонд хистæрты ’хсæн тамако дымæг иунæг дæр нæ уыд. Тамакоимæ баст низтæй æрвылаз зæххыцъарыл амæлы 4 милуан адæймаджы бæрц.
Æрхъуыды, дам, кодтой, зиан чи нæ хæссы, ахæм тамакотæ. Уый у сайæн ныхас, тамако аразæг компанитæн пайдахæссæг рекламæ. Фыццаджыдæр, тамакойы фæздæг мах улæфæм уæлдæфæй, æнæ фильтртæй. Дыккаджы та, «рог» кæй хонынц, ахæм тамакотæ дымæг адæймагæн йæ рæуджыты маргхъæстæ буаргъæдтæ къаддæр не ’мбырд кæны, уымæн æмæ дымын райдайы, раздæр цас дымдта, уымæй дыууæ хатты фылдæр.
Бирæтæ тамако сдымынц райсомæй раджы, куыддæр райхъал вæййынц, афтæ. Адæймаг райсомæй раджы, æххормагæй кæнæ та æхсæвыгон райхъал уæвгæйæ, тамако кæй дымы, уый дзурæг у, йæ бон æнæ тамако цæрын кæй нал у, ууыл. Раст наркоманæн дæр афтæ йæ бон нал вæййы цæрын æнæ наркотикæй. Тамакойыл афтæ тынг чи сахуыр, уымæн йæ ныууадзын уæлдай зындæр уыдзæн.
Бирæ азты дæргъы тамако чи дымдта, ахæм адæймагæн ма йæ бон бауыдзæн тамако ныууадзын? Кæй зæгъын æй хъæуы, адæймаг цас фылдæр рæстæг дыма тамако, уыйбæрц ын йæ ныууадзын зындæр уыдзæн. Специалисттæ куыд дзурынц, афтæмæй адæймаг никотиныл сахуыр вæййы, иу-10 азы дæргъы тамако куы дыма, уæд уый фæстæ. Ахæм адæмæн тамако ныууадзынæн баххуыс кæндзæн, никотины бæсты цы терапийæ ис, уый, стæй, никотин хæрзчысыл дозæтæй цы хосты ис, уыдон дæр. Уæвгæ та фылдæр хатт тамако свæййы психологон проблемæ.
Ныртæккæ сылгоймæгтæй дæр бирæтæ райдыдтой тамако дымын. Хъыгагæн, уый афтæ у. Абоны цард афтæ ссис, æмæ æхсæнад алы хъуыддагмæ дæр кæсын райдыдта хуымæтæгдæр цæстæй. Бирæ хъуыддæгтыл нæ цæстытæ æхгæнæм. Уый, кæй зæгъын æй хъæуы, нæ хорзыл дзурæг нæу. Статистикæ куыд амоны, афтæмæй нæлгоймæгтæн сæ 80 проценты разы не сты, сылгоймæгтæ, уæлдайдæр сæ устытæ, тамако кæй дымынц, уыимæ.
Цавæр низтæ расайы тамако? Ацы фарста у тынг ахсджиаг. Алчи дæр æй зоны, рæуджыты ракæй фæрынчынæй тамако дымæг адæймагæн тынгдæр кæй у тæссаг. Улæфæн системæйы низтæй (бронхиттæй, астмæ, алыхуызон вирусон инфекцитæй) рынчын кæны алы тамакодымæг дæр. Уыдонæй тæссагдæр сты тугдадзинты низтæ, æппæты фыццаг, туджы бæрзонд æлхъывдад (гипертонийæ).

Тамакойыл йæ къух сисыны фæнд чи скодта, уымæн баххуыс кæндзысты, дæлдæр цы амынддзинæдтæ бакæсдзæн, уыдон:

1. Рагацау сбæлвырд кæнут, тамако цы бон ныууадзынмæ хъавут, уый. Уæхæдæг уæхицæн сбæлвырд кæнут, тамако ныууадзын æвиппайды хъавут æви гыццылгай.
2. Хицæн гæххæтты сыфыл ныффыссут, тамако ныууадзын уæ цæй тыххæй бафæндыд, уыцы æфсонтæ æмæ-иу рæстæгæй-рæстæгмæ уыцы сыфмæ æркæсут.
3. Тамако ныууадзынæн цы бон равзæрстат, уымæй иу-дыууæ боны размæ бадымут, æнæуи бонты цас дымдтат, уымæй дыууæ хатты фылдæр. Организм зианхæссæг буаргъæдтæй байдзаг уыдзæн, æмæ уын тамако ныууадзын æнцондæр уыдзæн.
4. Ма æлхæнут тамакотæ цалдæр къопгай. Цалынмæ иу къопп фæуа, уæдмæ иннæ ма æлхæнут.
5. Тамако дымын уæ цы разæнгард кæны, уый уæхæдæг уæхицæн сбæлвырд кæнут. Бафæлварут уыцы аххосæгтæ аиуварс кæнын æмæ уын уæд æнцондæр уыдзæн тамако ныууадзын, кæнæ та уыцы аххосæгтæ иуварс кæнынæн баххуыс кæнæд специалист.
6. Сдымыны фæндон уæм фæзынд, зæгъгæ, уæд тамако дзыппæй сисынмæ ма тагъд кæнут, банхъæлмæ кæсут иу3–5 минуты, æфсонæн исты хъуыддагмæ уæхи аздахут.
7. Тамакоты къопп иудадзыг уæ дзыппы ма дарут, искуы йæ фæсвæд ран дарут.
8. Уæ цæстыты разæй айсут, тамакоимæ баст цыдæриддæр дзауматæ ис, уыдон (зынгхос, æртхутæгдон æмæ æндæртæ).
9. Исты хъазтæй хъазгæйæ кæнæ телевизормæ кæсгæйæ архайут тамако не сдымынмæ.
10. Тамако баивут тезгъо кæнынæй кæнæ спортæй, фылдæр архайут хæдзары кæнæ цæхæрадоны куыстыты.
11. Æвзæр уыдзæн, тамакойы бæсты фылдæр хæрын куы райдайат дзул, адджинаг æмæ, калоритæ бирæ кæм ис, æндæр ахæм хæринæгтæ.
12. Уæ зонгæты æмæ хæстæджыты ’хсæн ма ахъæр кæнут, мæ тамако ныууагътон, кæнæ ныууадзынмæ йæ хъавын, зæгъгæ. Уымæн æмæ, мыййаг, уæ ныхас куынæ сæххæст кæнат, уæд уыл ничи бахуддзæн, йæ ныхасæн хицау нæу, зæгъгæ.
13. Уæхицæн дæр тамако бынтондæр ныууадзыны тыххæй фидар дзырд ма дæттут. Уæхинымæр сфæнд кæнут æрмæстдæр абон ма бадымын, райсомы бон куы ралæууа, уæд та — райсом æмæ афтæ дарддæр.
14. Ссарут, тамако ныууадзынмæ чи хъавы, ахæм æмбап æмæ уымæн дæр æххуыс кæнут уыцы хъуыддаджы.
15. Æмбырд кæнут, тамако æлхæнынмæ цы æхцайæ хъавыдыстут, уый æмæ къуырийы кæнæ мæйы кæрон банымайут, цас уæм æрæмбырд, уый.

Сæйрагдæр та — тамако ныууадзын хъæуы, зæгъгæ, ацы ныхæстæй ма тæрсут. Уымæн æмæ уæм тамакойы бæсты фæзындзæн æмæ сæ банкъардзыстут, тамакойы аххосæй раздæр кæй фесæфтат, бирæ ахæм хорздзинæдтæ — æнæниздзинад, сæрæндзинад, амонд æмæ сæрибар.
Дзугкойты Маринæ,
Медицинон профилактикæйы республикон центры сæйраг дохтыры хæдивæг
Газет «Рæстдзинад», 2011 азы 21 июль

Æнæниздзинады тыххæй æндæр уацтæ бакæсæн ис ам:
Æнæниз уæвынæн цы хъæуы,
Уырыссаг абанайы диссæгтæ,
Тæвдæй уæхи хъахъхъæнут!,
Цæмæй бæллæх ма ’рцæуа.

Tags: Рæстдзинад, здоровье
Subscribe
  • Post a new comment

    Error

    Anonymous comments are disabled in this journal

    default userpic

    Your reply will be screened

    Your IP address will be recorded 

  • 0 comments