?

Log in

No account? Create an account

Previous Entry Поделиться Next Entry
Алагиры аргъуаны къулыл байгом кодтой Зæнджиаты Бæбуйæн номарæн фæйнæг
тырыса
ironau_ru
Зæнджиаты мыггаджы цырагъдар

Йæ ирон зæхх йæхи уды бæрц чи уарзы, адæмы зæрдæ чи зоны, фыдæлты кад æмæ фарн хæссын чи фæразы царды бæрзæндтæм, уый у фарнхæссæг лæг. Æмæ нæм ахæм лæгтæ ис, уыдис æмæ уыдзæн.
Бæлас йæ уидæгты фæрцы цардхъом у. Афтæ адæм дæр. Фыдæлтæ нал сты, фæлæ нын сæ фæстæ уæлæуыл ныууагътой сæ фарн, сæ уидæгтæ. Уыдон мах кæнынц кæрæдзимæ æнгомдæр.


Ирон адæм афтæ фæзæгъынц: «Ком мæсыгæй фидауы, мыггаг та — лæгæй». Афтæ Зæнджиаты мыггаджы фидауц уыд Зæнджиаты Касайы фырт Бæбу. Йе ’гъдау, йе ’фсарм, йæ лæгдзинад, йæ фыдæбæттæ иууылдæр баст уыдысты адæмы хъуыддæгтимæ, сæ хорздзинадимæ. Зæнджиаты мыггаджы бирæ хорз лæгтæ уыдис, фæлæ Бæбу се ’ппæтæн дæр уыдис ныфсы цæджындз, цырагъдар. Йæ лæгдзинадæй иууылдæр уыдысты хайджын.

Зæнджиаты Бæбу райгуырд Уæлладжыры комы, Уæллаг Мызуры 1869 азы. Йæ фыд, уæздан хохаг лæг, стыр ныфсытæ æвæрдта йæ иунæг фыртæй, фæлæ цæрынхъуагæй амардис. Бæбу бавзæрста сидзæры хъизæмæрттæ, йæ гыццыл уæхсчытыл бирæ зындзинæдтæ æрæнцад, фæлæ фидар лæууыд. Ахуырмæ зæрдæргъæвд лæппу иттæг хорз бæрæггæнæнтимæ каст фæцис Кутаисы ахуырадон семинар. Цыбыр рæстæджы фæстæ йæ хдрз хæлар Гуытъиаты Гæккаимæ Беслæны байгом кодтой фыццаг скъола. Гæкка йæхи хæдзары радих кодта дыууæ уаты, уым Бæбу сывæллæтты кæсын æмæ фыссыныл ахуыр кодта. 40 сабийæ 16 уыдысты пысылмон бинонтæй. Бæбу йæ куыст афтæ дæсны рацарæзта, æмæ, фыццаг скъолайы ныхмæ чи уыд, уыдон дæр йæ фарс фесты.
Æнæкæрон уарзтæй уарзта Бæбу Къостайы сфæлдыстад, йæ æмдзæвгæтимæ зонгæ кодта йæ ахуырдзауты. Стыр амондджыныл нымадта, Къостаимæ лæгæй-лæгмæ куы базонгæ, уыцы бон. Къоста Лабæйы уæззау рынчынæй хуыссæнуаты куы уыди, уæд æм Бæбу ацыдис Æмбалты Цоцко æмæ Баситы Михаимæ. Уæд сын загъта Къоста абон æппæтæн дæр зындгонд ныхæстæ: «Кæрæдзи уарзгæйæ цæрут, ме ’фсымæртæ!» Фæстæдæр уыдоны архайдæй Къостайы баныгæдтой Ирыстоны зæххыл.
Æрвылбон Бæбу хъуыды кодта йæ адæмæн исты хæрзты бацæуыныл. Йæ зæронд мад Баситы Госайы сразы кодта Цъæйы цъититæм æввахс ран хæдзар саразын æмæ уым рæуджытæй рынчын адæмы дзæбæх кæнын. Æхца бакусыны тыххæй араст кодта Байкалы æфсæнвæндаджы арæзтадмæ. Куы сыздæхтис, уæд, 1906-æм азы, сарæзта хæдзар, уыд дзы цалдæр цæрæнуаты æмæ хæрæндон. Уырыссагæй ирон æвзагмæ Бæбу ратæлмац кодта сæрмагонд литературæ рæуджыты низтæ дзæбæх кæныны æмæ профилактикæйы тыххæй. Уæды рæстæг хæхбæсты цæй фæндæгтæ уыд. Æнæниз адæймагæн дæр дзы зын цæуæн уыд, уæд, йæ улæфæнтæ сахъат кæмæн уыдысты, уыдон та уыцы бæрзæндмæ куыд цыдаиккой. Уыцы фарста Бæбуйы æхсæвæй-бонæй мæты æфтыдта. Лæг цы сфæнд кæна æмæ цы нæ сараздзæн. Йæ хорз æрдхæрдтæ, йе ’мзæххонты æрæмбырд кодта. Фæндаг ралæгъз кодтой Алагирæй Буроны онг, уырдыгæй та сæ ластой Цъæймæ. Уæдæй фæстæмæ Цъæй сси адæмæн уарзон бынат, цæуын æм райдыдтой сæдæгай адæмтæ алы рæггæй, сæрды мæйты-иу сæ нымæц минæй ахызт.
Йæ куыст кодта Бæбу. Ницы æвгъау кодта Цъæйы райрæзтæн. Æмæ уый йæ къухы бафтыд.
Бæбу йæ йæхæдæг дæр кæронмæ нæ зыдта, цы нымайы йæ царды сæйрагдæрыл — ахуыргæнæджы куыст æви Цъæй. Чи зоны та тæлмацгæнæджы куыст. Куыд рæсугъд уыдаид йæ фидæн ацы адæймагæн, 1937 азы Хуыцауы дзæгъæлы фыдгæнджыты къухæй æнаххосæй куы нæ фæмард уыдаид, уæд.
Йæ аххос та уыд, Алагиры аргъуан халын кæй нæ бауагъта, уый. Аргъуаны дзæнгæрджытæ куы æрæппæрстой, уæд Бæбу хъæууонхæдзарадон техникумы студенттимæ уайтагъд йæ кæрты балæууыд: «Цы кусут, гормонтæ! Сымах æй нæ сарæзтат, æмæ йæ ма халут. Къостайы къухæй конд нывтæ куы ис йæ къулыл, ма фехалут рæсугъддзинад. Адæмы æлгъыстæй уæхи бахъахъхъæнут!»
Стыр кад уыд Зæнджийыфыртæн адæмы ’хсæн, йæ ныхасы уæз уыд, æмæ фыдгæнджытæ ацыдысты.
Фæстæдæр дзы сарæзтой Республикæйы бæстæзонæн музейы филиал, æмæ та уырдæм дæр йæ æвæрæн бахаста.
Цас уарзын хъæуы Райгуырæн бæстæ, цæмæй адæмы рис æмæ сагъæстæй цæрай, цы хорздзинад сын ракæнон, æдзух ууыл хъуыды кæнай. Ахæмты руаджы нæ хус кæны царды уидаг.
Ивгъуыд къуыри Алагиры аргъуаны къулыл кадджын уавæры байгом кодтой Зæнджиаты Бæбуйæн номарæн фæйнæг.
Бæрзондæй йе ’мзæххонтæм фæлгæсы бронзæйæ конд аив нæлгоймаджы фæлгонц, йæ дыууæ армы тьæпæны цы аргъуан ис, уый йæхимæ æнгом æрбалвæста. Йæ бынмæ фыст: «Бæбу бахъахъхъæдта аргъуан». Кадджын мадзалмæ æрбацыд бирæ уазджытæ. Уыдонимæ — Дзæуджыхъæуы æмæ Махачкалайы архиепископ Зосимæ, Ирыстоны аргъуантæм цæстдарæг фыд Васили Шауэрман, Алагиры районы администрацийы сæргълæууæг Барахъты Артур, æндæр бæрнон кусджытæ, Алагиры цæрджытæ, уазджытæ, Бæбуйы фырттæ Дмитри æмæ Валери.
Архиепископ Зосимæ арфæйы ныхæстимæ аргъуаны донæй саргъуыдта ацы рухс бынатыл.
— Æнæ аргъуанæй Алагир фидаугæ дæр нал кæнид. Мах бузныг стæм æнæхъæн Зæнджиаты мыггагæй, ахæм лæг сæм кæй ис, уымæй, — загъта Барахъты Артур.
Бæбуйы цардвæндаджы тыххæй бæстон радзырдта фыссæг Соттиты Риммæ. Йæ раныхас адæмы зæрдæмæ тынг бахъардта, къухæмдзæгъд ын сарæзтой. Риммæ бафиппайдта, ацы бон ма кæй у Уæрæсейыл саргъуыды бон дæр, æмæ сæ баиудзинад хуымæтæджы кæй нæу.
Номарæн фæйнæджы фæлгонцыл бакуыста зындгонд скульптор Дзбойты Михал.
— Бацархайдтон аргъуаны аив хуыз бахъахъхъæныныл, Бæбу цы хæрзты бацыд йæ адæмæн, уый аивады æвзагæй равдисыныл, — загъта Михал.
Мыггаджы номæй æмбырды радзырдта Зæнджиаты Чермен. Уый стыр арфæ ракодта æрцæуæг адæмæн. Ацы хъуыддаг сырæзыныл чи бакуыста, уыдонæн се ’ппæтæн дæр. Уæлдай бузныг Мæрзойты Феликс æмæ Казиккæн, Зæнгионты Виталийæн, мыггаджы кæстæртæн.
— Адæймаг йæ адæмы ’хсæн цы фæд ныууадзы, уымæй баргæ у йæ цард. Рæсугъд фæд ныууагъта йæ фæстæ Бæбу. Уый махæн кæддæриддæр уыдзæн фæзминаг, — загъта Чермен.
Гугкаты Жаннæ,
газет «Рæстдзинад», 2011 азы 2 август