ironau_ru (ironau_ru) wrote,
ironau_ru
ironau_ru

Categories:

Осетинское народное творчество (в 2-х томах)

555

В 2007 году во Владикавказе вышло второе, исправленное издание двухтомника «Ирон адæмон сфæлдыстад» («Осетинское народное творчество»). Составитель этого сборника Зоя Салагаева (под общей редакцией В.И. Абаева).

Все, кто хочет скачать себе эту книгу в формате дежавю (djvu), могут написать нам либо в комментарии, либо в личку.

Далее печатаем предисловие составителя (осетинский оригинал и русский перевод) и несколько произведений из книги.

*  *  *
Произведения народного творчества даются по жанрам. В первый том вошли героические и исторические произведения, во второй — другие фольклорные произведения.
Наиболее примечательной частью творчества осетинского народа является героический эпос, поэтому книга начинается с Нартовских сказаний.
В качестве дополнения печатаются отдельные статьи по фольклористике, библиография и словарь.
Назначение книги научное, и поэтому тексты печатаются с минимальными правками — то есть почти так, как были записаны. Правописание многих слов также было по возможности сохранено в том виде, в каком записывалась речь информатора.
Некоторые слова, личные имена, фамилии, топонимические и иные названия местностей произносились сказителями по-разному, и зачастую в них вкладывалось специальное значение, поэтому они остались без изменений, особенно в дигорских текстах. В дигорских текстах часто можно встретить иронские слова и выражения, они также остались нетронутыми.
Для многих произведений даются по несколько вариантов — они дополняют друг друга.
Все это послужит подспорьем для научных работников в выявлении этимологии, старого значения или же первоосновы отдельных слов.
При составлении книги были использованы архивы Северо-Осетинского института гуманитарных и социологических исследований, Северо-Осетинского государственного университета, Дома народного творчества Северной Осетии и республиканского радио.
Помимо этого в книги внесены:
1. Те тексты народного творчества, которые увидели свет до революции и стали библиографической редкостью.
2. Тексты, взятые из сборников народного творчества, изданных в советское время в Северной и Южной Осетии.
3. Осетинские тексты, изданные за рубежом (сборники Мункачи, Кристенсена).

Опубликованные тексты, а также материалы, взятые из архивов, документированы. К сожалению, у отдельных текстов неизвестны ни имя информатора, ни имя человека, записавшего его. Нет информации и о том, где был записан текст.
Составитель двухтомника «Осетинское народное творчество» выражает искреннюю благодарность всем тем, кто помогал советами и доброжелательным отношением к его работе.
Изданная антология будет интересна не только исследователям истории, языка, литературы, этнографии и фольклора осетинского народа, но также всем любителям осетинской словесности.

*   *   *
Адæмон сфæлдыстад лæвæрд цæуы жанртæм гæсгæ. Фыццаг томмæ бацыдысты героикон æмæ историон уацмыстæ, дыккаг томмæ — иннæ фольклорон уацмыстæ.
Ирон адæмы сфæлдыстадæн йæ ахъаззагдæр хай героикон эпос кæй у, уымæ гæсгæ чиныг райдайы Нарты кадджытæй.
Уæлæмхасæны хуызы мыхуыргонд æрцыдысты ирон фольклоры тыххæй хицæн уацтæ, библиографи æмæ дзырдуат.
Чиныгæн йæ нысаниуæг у наукон, æмæ, уымæ гæсгæ, тексттæ мыхуыргонд цæуынц зына-нæзына ивддзинæдтимæ — куыд фыст æрцыдысты, уымæ æввахс. Бирæ дзырдтæн сæ орфографи дæр баззад, куыд сæ ныффыстæуыди, афтæмæй.
Иуæй-иу дзырдтæ, адæймаджы нæмттæ, мыггæттæ, топонимикон æмæ æндæр бынæтты нæмттæ таурæгъгæнджытæ дзырдтой алы хуызты, уыди сын сæрмагонд нысаниуæг, уымæ гæсгæ баззадысты æнæивдæй, уалдайдæр дыгурон текстты. Дыгурон текстты арæх æмбæлы ирон дзырдтæ æмæ дзырдбæстытæ, æмæ уыдон дæр афтæмæй ныууагътам. Бирæ уацмыстæн дзы лæвæрд цæуы цалдæргай варианттæ — уыдон æххæст кæнынц сæ кæрæдзийы.
Ахуырады кусджытæн æппæт уыдæттæ феххуыс уыдзысты искæцы дзырды этимологи кæнæ йæ рагон мидис, йе та йæ равзæрæн уидаг æмæ бындур сбæрæг кæныны хъуыддаджы.
Чиныг аразгæйæ пайдагонд æрцыдысты Цæгат Ирыстоны гуманитарон æмæ социологон иртæстыты институты, Цæгат Ирыстоны паддзахадон университеты, Цæгат Ирыстоны Адæмон сфæлдыстады хæдзары æмæ радиойы архивтæй.
Уымæй уæлдай ма чингуытæм бахастам:
1. Адæмон сфæлдыстадæй революцийы агъоммæ мыхуыры чи рацыд æмæ ныртæккæ библиографион æгъдауæй стæм чи сси, ахæм тексттæ;
2. Цæгат Ирыстоны дæр æмæ Хуссар Ирыстоны дæр советон дуджы цы адæмон сфæлдыстады æмбырдгæндтæ рацыд, уыдонæй ист тексттæ;
3. Фæсарæнты мыхуыргонд ирон тексттæ (Мункачийы, Кристенсены æмбырдгæндтæ).
Мыхуыры рацæугæ тексттæ æмæ архивæй ист æрмæг документацигонд сты. Фæлæ иуæй-иу текстты бæрæг не сты нæдæр кадæггæнæджы, нæдæр йæ ныффыссæджы нæмттæ. Бæрæг нæу, кæм æмæ сæ кæд ныффыстæуыди, уый дæр. Æмæ уыцы аиппытæ, кæй зæгъын æй хъæуы, ардæм дæр фæхæццæ сты.
Чиныгаразæг зæрдиагæй арфæ кæны, ацы куысты йын йæ хорз фæндæй, йæ уынаффæйæ чидæриддæр баххуыс кодта, уыдонæн се ’ппæтæн дæр.



СЕДАНАТИ МÆСУГ
Раги дууæ æнсувæри дæр кæрæдзей мулкмæ хицæ кодтонцæ ’ма кæрæдзей рамариуонцæ. Дигорон Дигорухъ ба уотемæй Седанати лæхъуæни рамардта. ’Ма йеу хатт ба æхсæвæ æ развæндаг нæбал ирдта ’ма загъта æ бæхæн: «Гъе нур мæ кумæ хæссай, уордæмæ мæ хæссæ». И бæх æй æ тоггинти дуармæ бахаста, ’ма сæмæ лæг бадзурдта. Ба ’й кодтонцæ, дзорунцæ сæ фидæмæ:
— Мæнæ нæмæ нæ тоггин ку ’рбацудæй ’ма ци кæнæн?
— Йестæмæйти ’й исиуазæг кæнтæ, мах иуазæгхуар нæ ан, уой фæсте ба — æ лæгигъæдæ ’ма æхуæдæг.
Раинхастонцæ фингæ, фал хуæргæ нæ кæнуй. Бацудæй æнсувæртæй йе сæ фидæмæ ’ма йин загъта, иуазæг хуæргæ нæ кæнуй, зæгъгæ. Ие ба син загъта: «Мæнæ йин мæ ходæ хæссетæ ’ма йин æй æ сæрбæл æркæнетæ». Сæ зæронд фиди ходæ йин æ сæрбæл æркодтонцæ, фал уæддæр нæ кумдта хуæрун. Фæстæмæ бабæй бацудæнцæ сæ фидæмæ ’ма йин загътонцæ: «Дæ ходæ йин æ сæрбæл æркодтан, фал уæддæр нæ комуй хуæрун». Уæд йин сæ мадæ æ сæрбæтгæн рарвиста, ’ма йин уой æ сæрбæл æркодтонцæ. Уæдта загъта: «Силгоймаги корундзинадæн ба раздахæн нæййес», — ’ма уæдта бахуардта. Æхсæвæ ниххустæй. Сæумæ ба син æ бæх, æ дзаумаутæ байурста ’ма мæтьæлгомауæй рацудæй. Мæтъæлгомауæй ба рацудæй æ кардбæл. Ку рацудæй, уæдта нийнæфтæй, ’ма ’й бафарстонцæ, цæбæл нийнæфтæ, зæгъгæ. Йе ба син загъта:
— Мæ кард мин лæвар æй, ’ма уобæл.
Æ кард йин равардтонцæ. Рацудæй ’ма Дигоргом æрæмбурд кодта ’ма Седанатæмæ корæг бацудæнцæ, басæфедаун кодтонцæ. Уæдæй ардæмæ тоги цитæ байзадæй Дигори астæу.
Радзырдта йæ Хъамболты Тæтæри Сослæпбеджы фырт, 1956 аз, Нарыхъæу. Ныффыста йæ Цагъаты Анастасия.
ЦИГСИИ-йы архив, фольклор № 175, папкæ 44, ф. 63–64.

ГАЙТЫ МÆСЫГ
Гайтæм уыди æртæ ’фсымæры. Уыдонæн уыди дыууæ мæсыджы: стыр æмæ
гыццыл. Ардæм Турк æрбалæбурдтой. Бæстæ байстой, фæлæ Гайты æртæ ’фсымæры мæсыджы бадтысты, уырдыгæй сæ æхстой, æмæ сын Турчы æфсæдтæ ницы
амал ардтой байсынмæ. Уæд мæсыг цыппар агъуысты уыди. Ныр дæр йæ хуылф
нæмгуытæй дзаг у, фæлæ дурты бын фесты, мæсыг йæ хуылфы куы ныккалди,
уæд.
Иугæр мæсыг куы фæхуынкъ и, уæд æфсымæртæ сæ гыццыл мæсыгмæ балыгъдысты. Уæддæр сæхи нæ лæвæрдтой. Уæд сыл иннæ мыггæгтæ дзыххæссын
райдыдтой, стæй знагæн æххуыс кæнын. Афтæмæй знæгтæ мæсыджы сæрмæ схызтысты. Йæ цыппар фисыны йын ныххуынкъ кодтой æмæ дзы топпыхос ауагътой.
Раздæр дзы иу фисын схæцыд.
Уæд сæ кæстæр æфсымæр рагæпп кодта æмæ йе ’фсымæртæм ныхъхъæр кодта:
— Гъæйтт, уæхи æгады мардæй амарын ма бауадзут! — Йæхæдæг алыгъди йæ
мадырвадæлтæм Хъобанмæ. Иннæ æфсымæртæ уым мæсыджы фесæфтысты.
Кæстæр иуцасдæр йæ мадырвадæлтæм царди. Стæй уæд Лисрмæ Моураутæм æрбарвыста, нæхимæ фæцæуын, зæгъгæ.
Моураутæм та ахæм лæгтæ уыди, æмæ сын фæндагыл цæугæйæ «дæ бон хорз» йе «дæ фæндаг раст» куы загътаис, уæддæр нæмгæ кодтой. Ахæм фыдуаг адæм уыдысты уыдон.
Моурауты лæг ардæм ссыди æмæ хъæуæн загъта:
— Гайы-фырт æгас у, æмæ дзы чи цы райста сæ мулкæй, уый сæ фæстæмæ æрхæссæд.
Ныр иугæр дыууæ æфсымæры куы фæмард сты, уæд кæстæры бæрæг дæр ничи зыдта æмæ сын хъæуы адæм сæ дзауматыл, фосыл, мулкыл фæхæлæф кодтой. Моурауы-фырт сын куы загъта, уæд уымæй тæрсгæ кодтой æмæ кæстæр æфсымæры æрбацыдмæ алчидæр, цы ахаста, уый фылдæрæй æрхаста. Ныр ам Гайтæй чидæр ис, уыдон сты уыцы кæстæр æфсымæры цот.
Радзырдта йæ Гайты Уасил Ростъомы фырт, 78-аздзыд, 22 июль, 1960 аз, Калачыхъæу. Ныффыста йæ Цагъаты Анастасия.

ДЖУСОЙТЫ ЗАРÆГ
Раджы заман Джусойты хъæуыл рацыд зæй æмæ дзы бирæ адæмы фæласта. Адæм сыл зарæг скодтой.

Сау хæхтæ рацæуынц кæлгæ-кæлгæ,
Сау хотæ рацæуынц кæугæ-кæугæ.
Джусойты цары, дам, хус æрчъиаг,
Джусойты хъæуы, дам, ус-æрдиаг.
Джусойты уæлхæдзар — дзедырæг,
Джусойты хъæу, дам, федзæрæг.
Джусойты цъынатæ рæнхъ-рæнхъ лæууынц,
Джусойты мæрдтæ, дам, рæнхъ-рæнхъ лæууынц.
Джусойты рудзгуытæ — донырдæм.
Зæй, дам, сæ фæласта бонырдæм.
Радзырдта йæ Челæхсаты Зæлинæ, 32-аздзыд; Ныффыста йæ Къозаты Кæлинæ. Дзæуджыхъæу, 1971 аз.
Цæгат Ирыстоны паддзахадон университет, уырыссаг литературæйы кафедрæйы архив.


Tags: книги, сканы, фольклор
Subscribe
  • Post a new comment

    Error

    Anonymous comments are disabled in this journal

    default userpic

    Your reply will be screened

    Your IP address will be recorded 

  • 7 comments